Тәуке хан

ДерекнамаМақалаларСуреттер

Тәуке Жәңгірұлы

( 1626 – 1718)

Ол - қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір ханның баласы.

І Шешесі — қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Кунделен-тайшының қызы.

1680 жылы мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін қолға алған кезде Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет ісіне араласып, мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын. Сондықтан да ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді. Тәукені өзге қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген басшы, ақылды реформатор екенін танытатын қасиеті де осы өзіңдік жолмен жүруінде. Бұл ретте ол ұлы бабасы Қасым ханға қарай бейімделеді.

Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі қырымен айрықша назар аударады.  

Бірі - елдің іргесін аман сақтауда сыртқы саясатты білгірлікпен жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел алдырмағаны.

Екіншісі - елдің ішкі жағдайын реттеудегі саяси-құқықтық тәртіпті орнатуы. Ол төңірегіне топтан торай шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен жұртты жатқызып-өргізетін, беделімен елдің бірлік-берекесін кіргізетін ақыл иелерін жинап, халқын солар арқылы  басқарды, ақыл-ой, парасат үстемдігін орнатты.

Тарих дерегі бойынша , сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүздің биі Төле Әлібекұлы, Орта жүздің биі Қазыбек Келдібекұлы, Кіші жүздің биі Әйтеке Байбекұлы, қырғыз Көкім Қарашораұлы , қарақалпақ Сасық би, қатаған Жайма секілді халықтың ішінен уақыттың  өзі екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті ісімен, қара қылды қақ жарған тура билігімен аттары бұл күнде аңызға айналған атақты билердің болғанын айтады. Осындай алыптардың  замана тынысын тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосып, елдің бірлік-берекесін кетірер ішкі дау-жанжалды, барымта-сырымтаны тиып, елді ынтымақта ұстау мақсатыңда ой тоғыстырып, бір бағытта игілікті іс-қимыл жасау арқасында Қазақ хандығының жағдайы күрт жақсарып, сыртқа айбарын асырды. Жұрт ерді ел қолдаса — береке, ханды ел қолдаса мереке екенін көрді.

Сол себепті де Тәуке хан ел билеген кез — халық есінде "қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған" тыныш берекелі заман болып қалды.

Бірақ, бұл, әрине, ол кезде ешқандай шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегеңді білдірмесе керек. Керісінше, Тәукенің кезінде қалмақтармен қақтығыс жиілей түспесе, кеміген жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың  қонтайшысы Галдан Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, Сайрам қаласын қоршағаннан басталған шабуылдар легі кейін оның немересі Цеван Рабтан билік басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің өзінде 1711, 1712, 1714, 1717 жылдары қазақ  пен қалмақ арасында ірі соғыстардың болғаны белгілі.

Бұл арадағы мәселе — елдің өз ішінде тыныштық орнауында, халық арасында ырыс қазығы — ынтымақтың берік қағылып, ағайынаралық алауыздылықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының төңірегіне халықтың ақыл-ойының жиылып, бәрінің  бірігіп, ортақ мүдденің абыройын жоғары көтеруінде.

Сайып келгенде, қазақ қоғамына түбегейлі өзгерістер, ірі реформалар енгізген Тәуке ханның еңбегінің түпкі көрінісі, бірегей нәтижесі де осында жатыр.

Сондықтан да халық оны "Әз-Тәуке" деп ардақтап, әулие тұтады, тарихшылар "Қазақ ордасының Ликургі" деп бағалайды.

Тәуке ханның тұсында тұрақты мемлекеттік органдар: хан кеңесі, билер кеңесі жұмыс істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының съезін өткізу қалыптасты.

Тарихқа « Жеті жарғы» деген атпен енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық нормаларының бір жүйеге келтіріліп, толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды.

Тәуке хан билік басында өте ұзақ, әбден қартайып, қаусаған шал болғанша отырып, 1718 жылы өз ажалынан қайтыс болды.

Content 2
Content 3

Пікір білдіру

Security code
Жаңарту