Қажымұқан Мұңайтпасұлы

ДерекнамаМақалаларСуреттер

Қажымұқан Мұңайтпасұлы (1871-1948 жж.) — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой балуан.

Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы. Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 28 мемлекетте күреске түсіп, 56 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты ХХ ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз.

Дүние жүзінің чемпиондары Иван Поддубный, Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді.

Тарихи деректерге сүйенсек, ол 1871 жылғы 7 сәуірде Ақмола уезі, Сарытерек болысына қарасты Жәдік деген жерде дүниеге келген.

Кейбір зерттеулерде, оның 1883 жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға жалданған. Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан деген атқа ие болған.

Былай басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де хабардар етеді:

Атандым Мұқан палуан, бала жастан.

Ішінде күштілердің болдым астам.

Талай-талай жерлердің дәмін татып,

Өтті дәурен осылай біздің бастан

Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — 1906 жыл. Алманияда өткен дүниежүзілік сайыста ол әлем чемпионы атанады.

Бірақ, орыс әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай қоймайды. Сол үшін де Қажымұқан орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды. Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол кездегі саясат бойынша, бізде тек орыстар ғана емес, жапондықтар да күреседі деген жарнамалар жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» деген лақап атпен күрестіреді. Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған. 1909 жылғы халықаралық палуандар жарысына ол «Қара Мұстафа» деген атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл дүние жүзіне Мұқанның неше түрлі лақап аттары тарай бастайды.

1910 жылы Мұқан тұңғыш рет Оңтүстік Америка құрлығына табан тірейді. Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен еркін күрестен болған біріншілікте ол Америка чемпионы атанады. 1911 жылы Мұқан Мұңайтпасов Ыстамбулға барады. Сол кезеңде әлемде түрік палуандарынан мықты палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық, ол жаққа орыс палуандары аяқ баспайтын-ды. Осы ретте намысқой Қажымұқан өзі түркі халқының өкілі ретінде Түркияға баруға бел буады.

Ол поляк қызымен отау құрған. Омбыда мешітке апарып, оған Бәтима деген ат беріп, мұсылман дініне кіргізген.

Патша үкіметі құлаған соң, балуанның отбасы азамат соғысы мен аштықтың салдарынан біраз сергелдеңге тап болады. 1937 жылы Қажымұқанның ізіне ІІХҚ қызметкерлері түсіп: «Бұл патшаның адамы, оның қолынан медаль алған, сыйлық алған сыбайласы» — деп қудалауға ұшыратады.

Сол себепті Қажымұқан отбасын тастап, Түркістан мен Өзбекстанда бас сауғалайды. Өмірінің соңғы кезеңі Түркістан жерінде өтеді.

Ұлы Отан соғысы басталған кезде Қажымұқан ҚКСР Жоғарғы кеңестің төрағасы Қазақбаевқа жолығып, оған «Ел аралап, цирк өнерін көрсетсем, сол арқылы ақша тауып, майданға көмектессем», — деген ұсыныс айтады.

Бұл ұсынысты үкімет қолдап, екі жылға жуық жүріп цирк өнерін көрсетіп, 100 мың сомдай ақша табады. Өмірінің 55 жылын күрес пен цирк өнеріне арнап, 50 шақты медальдің иесі болып, жеңіс тұғырынан түспеген дара тұлға — қазақтың нағыз хас батыры.

Ол 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Бөген ауданы, Ленин туы колхозында қайтыс болды. Темірлан деген ауылда, қабырының басына ескерткіш орнатылған.

Оның төрт әйелінен тараған ұрпақ Түркістан мен Ақмола өңірінде өмір сүруде.

Content 2
1249368566-160x227
kazhmukan-198x246
munaitpasov_kazhimukan-285x454

Пікірлер  

# Әбдірахман Еркебұлан 2016-01-27 14:16
Қажымұқан атамыз туралы мәліметтер өте аз және суреттері де жеткіліксіз, тағы да жаңа мәліметтер қоссаңыздар алғысым шексіз!
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Қуаныш Жолтаев 2016-01-27 14:15
мен де Қажұқан сияқты алып куштін иесі болғым келеді
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Назым 2016-01-27 14:14
Ммм рахмет малиметке .....)))
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Серікбай Маханұлы ақын - сазгер 2016-01-27 14:12
ҚАЖЫМҰХАН .
Сөзі , әні .
Жігерлі . Серікбай Маханұлынікі .

Әлемге әйгілісің Қажымұхан ,
Сан қилы күрестердің тағын алған .
Қан майдан — соғыс жылы Отанына
Самолет жасау үшін қаржы салған .

Қайырмасы :
Неткен күш тұла бойдан тасыған ,
Өнерін тақ үстінде асырған .
Поддубный досы болып күресте
Күш ата жаратылдың асылдан ,
Қажымұхан .

Күрестен сан палуан құлағанда ,
Иленді сом темірлер бұрағанда .
Быт – шыт боп үгетілді таудай тастар
Кеудеден қос балғамен ұрғанында .

Қайырмасы :
Үлгі боп өткен өмір жылдарыңа ,
Ашылды мұра жайың ұрпағыңа .
Құрметпен жылда өтер үлкен жарыс
Қазақтың сайыпкерлер құрамына .

Қайырмасы :
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Бекзат 2016-01-27 14:09
Не деген мықты адам!!!!!!!!!!
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Бекнұр Махметалы 2016-01-27 14:08
Қажымұқан екі атты шанаға салып үйіне дейін сүйреп әкелген
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# beknur 2016-01-27 14:07
bazar jok ote kushti adam bolgan
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# cерікбай маханұлы ақын--сазгер 2016-01-27 14:06
ТЫҢДА ЖҮРЕГІМ .
Жүр едім мықтыма деп жан жүрегім ,
Жүдедім ағысыңа қан қорегім .
Абыржып тұрғаныңды сезінемін
Айтқызбай дәл өзіңе не керегін ? !

Кінәм жоқ саған айтар бәрін білген ,
Махаббат тәттілігін дәмін берген .
Сыйқырлы тамырларың сым секілді
Ток жүрер қызыл қанмен дірілдеген .

Шаршама , абыржыма қайран жүрек ,
Түнертіп орнатпағын қара түнек .
Соққылап сұққылайсың , ойнақтайсың
Жұп – жұмыр бауыр етті қайта түзеп .

Қанша рет қуандырдың таңғалдырып ,
Көтердің қайғы – дертті таң атқызып .
Білемін шешілмеген салмақ барын
Кеудемді мазалайсың сең тұрғызып .

Қайтемін жан тәнімді жараласам ,
Не болам бір өзіңе қарамасам ?
Жүйкемді тоздырмашы жүн етіп
Құр бекер неге жүрмін жарамасам .

Қоқытпа аласұрып қан жүрегім ,
Күрестім тіршіліктен қалжырадым .
Ақынға сен керексің , тыңда сөзді
Өмірге өлең болсын қалдырғаным ? !
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Диас 2016-01-27 14:05
кажымукандай бул омирде палуан жок!
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Асқар Арайлым 2016-01-27 14:05
Қажымүқан қазақтың намысын қорғап, абыройын көтерген палуан бабамыз.
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз
# Айнагуль Какиш 2016-01-27 14:02
Keremet ote jaksii adam
Жауап беру | Дәйкесөзмен жауап беру | Дәйексөз

Пікір білдіру

Security code
Жаңарту