Захардин Қыстаубаев «Бір бақытым бар өлең деген»

Өмірде өз соқпағынды адаспай табу да оңай емес екен ғой. Сондай-сондай адасуларды Әселханмен оның жолдасы Баянбай да бастан бір кісідей өткерді. Әсіресе, Әселхан. Армандай болған бір өнер ақындық жалынан да сипатпай, әлсін-әлсін көз жаздырып кете берді. Екі жас жаңа қосылып, дүниеге бірінен соң бірі жас сәбилер келе бастаған алғашқы жылдары келіншек өзін өнердің жұртында қалғандай сезініп көп торықты. Семья, жұмыс, үйдің бітпес тірлігі... Өлең жазу жайында қалды десе де болар. Бірақ бір тәуірі – көңілдің тереңіне түскен бір от бірте-бірте шоққа айналса да, біржола сөніп, өшіп жоғалған жоқ. Көктемде, Қызылқұмның қызғалдақтары өрттей алаулар,сонау биікте тізіліп тырнплпр өткенде бір лап етіп, алаулап қалатын-ды. Сонда жас келіншек, балалы ана қазан-ошақ, қора-қопсы арасында жүгіріп жүріп, қой күзетінде тұрып, үркектеген өлең-құспен аз болса да тілдесіп, дәптеріне азын-аулақ жыр балапандарын қонақтататын. Шопан келіншектің бұл жақсы талабы туралы сол кезде журналист, әрі жазушы Сейітқазы Досымов очерк жазды.

Ол да қиналған сәттерде жас жұбайларға көп демеу болды. Шіркін, сөз дегенің қандай құдіретті? Кейде бір ауыз жылы сөз мақсатына жеткізіп, марқайтып тастайды да, кейде бір ауыз сөз сүйегіңнен өтіп жүрегіңе оқша қадалады.

Жылдар жылжып өте береді. Баянбай мен Әселхан семья жайымен Шәуілдір селосындағы ауа-райын бақылау стансасына қызметке ауысты. Жұмыс біршама тыныш. Балаларға да қолайлы, мектеп жақын. Әселханның ана көңілі де орныға түсті. Бірақ ақын көңіл тыншыр емес. Қайта ширығып кетті. Ол шабыс тілеп, тұяғымен дер тарпыған тұлпардай мазасыз- ақ.

Не болса соған көңіл кіреукелене береді. Ой орманы күннен-күнге қалыңдап, көлемі ұлғайып адам адасардай нуға айналып барады. Ұйқы да қашты. Ұзақ түндер көз іліндіре алмайды. Қабырғада ілулі тұрған домбыраға ниеті ауады. Бірақ бұрын әуестенген нәрсеті емес, тарта алмайды. Жол таппай, жапан түзде адасқан жолаушы сияқты. Осындай мазасыз күй келіншекті ширата түседі. Ол қазір өзін шырпы тисе лау ете түскелі тұрған бір құшақ құрғақ қау сияқты дәрменсіз сезінеді. Енді бірде қараптан қарап отырып, Отырардың жер астында, құмға көміліп жатқан бай кітапханасының үстінде алаңсыз қой бағып жүргендей бір өкініш өзегін өртейді. Енді бірде сылдырай аққан Арыс атты ақ өзен мен сырғи аққан Сырдың толқыны бетке тепкендей ме-ау?.. көз алды толған сурет, бірақ бірін де ұстай алмайды. Шаршады, шалдықты, торықты, бірақ, үміті еш үзілмеді... Бәріне де шыдап бақты. Көптен бері мұны төңіректеп, не жақын келмей, не алыс кетпей жүрген үркек өлеңге керегі де осы екен. Бір күні күтпеген жерден үйіне кіріпкелді... Әселхан ақ қағазбен достасып жазып-жазып тастайды. Ондайда құрсанған бойы жеңілдеп қалады. Бірақ таразы көңіл оларға қанағаттана қоймайтындай ма қалай? Көрікті өлең қолға түспей қиналған шақтарда алақанына домбыра – құсты қондыратын әдет тапты. Көне домбыра Әселханды көп жатырқаған жоқ, екеуі сырласып кетті. Енді бұлар жыр шабытты екеулеп шақырды. Екеуі екі жақтаған соң қойсын ба? Баянбай Құрманбековпен Әселхан Қалыбекованың шаңырағына «өлең сөздің патшасы» оң қабағымен қарай бастады. Ананың жүзі күндей күлді. Күн- анадан нұр алған бұл үйдің ұл-қыздары: Айгүл, Айбол, Нұрбол, Ғани және Фаризаның езулерінен күлкі арылмады.

Талант та бұлақ сияқты, оның көзін аршып, қамқорлық жасап отырмаса болмайды деген рас екен. Әселханның бағына орай (жалғыз Әселханның емес, әрине) сексенінші жылдардың басында республика көлемінде айтыс қайта жандана бастады. Оның астанадан басталған дүмпуі алыстағы Қызылқұмға да жетті. 1980 жылы аудандық ақындар айтысы ұйымдастырылды. Сол айтысқа «Шәуілдір» совхозының атынан Әселхан Қалыбекова да қатысты. Ол темірлік Әзімхан Тұрмағанбетовпен «жекпе -жекке» шықты. Жүрексіну де, толқу да болды. Әселхан соны жеңе білді. Әзекең де сөзбен бірде шымшылап, бірде қамшылап қояр емес. Шаруашылықтағы кемшілікті тізбелеп бір тастады. Одан бір кезде «ауылыңның желі бар басылмайды, басымдағы шляпымды алып қашып ке тті» - деп елді бір күлдірді. Осы арада Әселханға жалт ете қалудың сәті түсті.

– Әзеке-ау, желді жаңа көріп пе едің,
Теңің ғой шляпы емес, бөрік сенің.
Еркек боп бір басыңа ие болмай,
Менімен айтысам деп желікпегін, -
деді шәуілдірлік ақын қыз табан астында. Сол айтыс Әселханның тұсауын кесті.Ұзамай аудан атынан Шымкент қаласында өткен облыстық айтысқа қатысты. Бұл жолғы қарсыласы Созақ ауданының айтыскері Қазыбек Мыңжанов екен. Екеуі топ алдына біраз «сілкілесіп, шаңдарын қағысты». Енді бір кезде Қазыбек өткір сын семсерін былай қоя салып, Әселханға қарай әзіл шоғын үрледі. Сондағы айтқаны айтысқа жолдасы Баянбайдың да бірге келгені. Әр тараптан үйіріліп соғар құйын сөзді күтініп отырған келіншек те саспады:

Білесің әйел деген гүл емес пе,
Құмартып гүлге әркім жүр емес пе?
Күйеуі еріп жүрсе несі айып,
Әйелдің ер-азамат пірі емес пе?! –
деп жауап қайтарды. Некерек, өміріндегі осы екінші айтыс оның өзіне деген сенімін бекіте түсті...

Түн қараңғылығын қақ жара жұлдыздай аққан «Алатау» пойызы таңертең Алматыға келіп жетті. Оңтүстіктің күн қақты ақындары мен жыршы- термешілері астананың сағынтқан ақ жауынына рахаттана жүздерін тосып, кең тыныстады.

Екі облыс ақындарының айтысы Лермонтов атындағы мемлекеттік орыс драма театрының үйінде өтті. Қазақ телевизиясы ұйымдастырған бұл айтыс халық өнерінің әлі де аршылмай жатқан тумалары, бұлақтары, қайнарлары мол екенін көрсетті. Шымкенттіктердің де, алматылықтардың да «әттеген – айлары» болмай қалған жоқ, әрине. Ұтқандар да, құтылғандар да тең түскендер де бар, қорыта келгенде, көрермендер ұтты. Олар өнер ләззатына кенелді. Ақын жыраулардың да көңілдеріне медеу еткендері ұпай саны емес, тыңдармандардың ризашылық сезімдері, ду-ду қол шапалақтаулары, шоқ-шоқ гүл ұсынулары еді.

Әселхан бір кеште сахнаға екі рет шықты. Бірінде алматылық жас ақынмен өтірік өлең жарыстырса, екіншісінде жазба ақын ретінде жақсы танылып қалған Есенқұл Жақыпбековпен сайысқа түсті.

Зілсіз, залалсыз, әдемі өтірік айта білу де - өнер. Қазақ Тазша баланы бекер құрметтемеген. Әселханның қарсыласы қисынды өтіріктің бірнеше қабын ақтарып тастады. Өтірік болғанда да жаңа заманға сай жаңа өтірік. Тіпті қыза келе Әселханның марсқа келін болып түскенін де еске салды. Ақын келіншек әріптесінің өтірігін іліп алып әрі қарай дамытып кетті:

– Марсқа келін болып түстім барып,
Жұлдыздар өлең айтты айқай салып.
Басыма ақша бұлтты орай қойдым,
Келгенін қайын атам байқай салып.
Шолпанынан қонақтар кеп жата берді,
Ып-ыстық марс таңы ата берді.
От алып найзағайдан, бұлт қайнаиып,
Қандырдым қою шйға ата-енемді.

Ақ қардан нан ашытып иледім де,
Мұз жаптым төбесінен күймеуіне.
Сап-сары нан піскенде бәрі таң қап,
Қыздарын алып келді-ау үйренуге.
Келтірген ауылымыздың берекесін,
Барлығы деді маған ер екенсің.
Аспанға ұшқаның да рас болды,
Қол соққан қара бала сен екенсің,-
деп бір тоқтады. Одан кейін:

– Жыланның уын сығып шырын еттім,
Ұзындарын шашыма бұрым еттім.
Шанаға түлкі жегіп Алматыға,
Алатау поезынан бұрын жеттім,-
деп тағы да талай-талай өтірік шумақтарды нөсерлетті. Жұрт екеуіне де риза болысып, ду-ду қол соқты. Қыз бен жігіт айтысында Есенқұл екеуі қатты ұстасты. Есенқұлдың сөзі мірдің оғындай екен, ұйқастары да шебер қалаған кірпіштей орнық ты. Кезегі келенде құрбы-құрдас ретінде әзіл шоғымен күйдіріп бақты. “Сенің мына тұрпатың ақынға емес, қолға найза беріп жауға қоятын батырға ұқсайды ”- деп бір кетті. “Біздің жақтың қыздары мен келіндері қуыршақтай” - дегенді де ұмытқан жоқ. Несі бар, жарасымды әзіл. Сондықтан оларды Әселхан көңіліне дық санаған сыңай байқатпайды. Әзілге орай әзілмен жауап қайтара білді. Әзіл болғанымен, мұнда ащы шындық бар еді:

Ауылымның қызы өзімдей алып бәрі,
Ұл керек Қажымұқандай халыққа әлі.
Облыстың үлкен емес, ортасы деп,
Жіберген мен әдейі танытқалы.
Еліңде бала өсімі кем боп отыр,
Ғалымдар оны дағы анықтады.
Қыздардың қуыршақтай жылтыраған,
Ана боп, ұл өсіріп жарытпады.
Артына қалдыратын ұрпақ үшін,
Өмірін қияды ғой балық тағы.
Өмірді балық ғұрлы сезінбесе,
Адамның осы болар “шалыққаны”.
Қуғаны кей жастарыңның ресторан,
Ит бағып, ермек етер жалыққаны...

... Көп нәрсе айтылды ғой. Одан да көп нәрсе айтылмай көкейде қалды. Он бес, жиырма минутта қалың ойдың қайсыбірін сыртқа шығарып үлгерерсің? Қиын-ау, қиын.

“Сөз кезегі өзіңде енді қырғиым”,
Десе де жұрт, тумай жүр-ау жыр-құйын.
Ұлыларға оңай емес
Дегенмен,
Ұлылардың ұрпағына тым қиын, -
деп Есенқұл жырлағандай, Жамбыл, Кенендердің өнерін жалғастыру, алға апару, әрине оңай емес...

Ия, Алматы мен Шымкент облыстары ақындаының айтысы қазақ телевизиясы арқылы бірнеше рет көрсетілді. Баспаөзде жақсы пікірлер жарияланды. Мысалы, сол айтыстың бас төрешісі болған ғалым Мүсілім Базарбаев өзінің “Қазақ әдебиетінде” жарияланған “Бүгінгі айтыс бөлекше” деген мақаласында (1 июнь, 1984) жыл Әселхан мен Есенқұл туралы мынадай жылы лебіз білдірді: “Қыз бен жігіт айтысында озық көрінгендердің ішінде алматылық Есенқұл Жақыпбеков пен шымкенттік Әселхан Қалыбекова бар. Бұлар кәдуілгі өнегелі айтыскерлер биігінен көрінеді, тыңдаушының айызын қандырып, көкейге қонар тапқырлықпен, өткірлікпен айтысты. Бұлардың өтірік өлең айтқандары да жұртқа ұнады. Есенқұл – бүрыннан танымал. Сөздері биязы, мағыналы, нысаналы болып келеді. Түбінде біраз жүк көтеретін айтыскер болатыны анық. Жаңа көрінген (Алматыда) Әселхан да алысқа сермер қуаты бар, тегеурінді, аңдығыш, алғыр келіншек болып шықты”.

Тағы да сол үйреншікті ұшқыр пойыз Алматыға қарай құстай ұшып, асығып келеді. Бір вагонда Әсілхан Кенен Әзірбаевтың жүз жылдығына орай өткізілетін республикалық айтысқа қатысқалы келеді.

Айтыс 16 июнь күні (1984 жыл) таңертең М. Әуезов қазақ академиялық мемлекеттік драма театрында салтанатты жағдайда ашылды ( сахнаның сын-сымбатын суреттеу үшін ғана бір очерк жазуға болар еді). Қазақ ССР Мәдениет министрі Ж. Ерімбеков кіріспе сөз сөйледі. Республика халық ақыны Манап көкенов республиканың еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Шолпан Қыдырниязова жиналғандарды өлеңмен құттықтады. Айтыстың ашылуына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің секретары.

Қ. Қазыбаев және басқа да жауапты партия және совет қызметкерлері қатысты. Үлкен зал және лоджылар көрермен, тыңдармандарға лық толды. Түрегеп тұрғандар да баршылық. Астаналықтардың айтысқа деген ықыласы арта түсіпті.

Бұл жолғы мереке үш күнге созылды. Оның бар тамашасын сөзбен айтып жеткізу қиын. Әсіресе, өртеңге біткен құрақтай желкілдей өсіп келе жатқан жастардың өнеріне сүйсінбеу мүмкін емес...

...Тағы да сол шымкенттіктердің шексіз алғысына бөленген әйгілі “Алатау” жүйіткіп келеді. Бірақ ол бұл жолы ол Әселханға өте шабан көрінді. Жиәі тоқтайтын сияқты, стансаларда ұзақ ұзақ аялдайтын секілді. Уақыт өтер емес. Купе іші де ысып кеткендей. Үкілі домбыра да иесіне өкпелегендей бетін қабырғаға беріп жатыр.

Шайға кеткен Баянбай да келді. Ыстық шай үстінде жарасымды әңгіме жалғасын тапты. Баянбай осы сәтті пайдаланып қалғысы келгендей: - Республикалық айтысқа бірінші рет қатысып отырсың. Үшінші орын алу да үлкен табыс, - деді.

– Әңгіме орында болып тұр ма? Уақыттың тығыз болуына байланысты кей-кейдк лықсыған көп ойды сыртқа шығара алмағаным өкінішті. Әйтпесе айтысқа келген ақындардың жүлде үшін ақ тер, көк тер болып жүрген жоқ. Бәрі де өнерді мұрат еткен жандар. Өткен жолы айтыста Есенқұлдың ұпайын қолынан алып кеткендей едім. Мына жолы ол екінші орында иеленіп мені қуантып отыр. Жамбылдық Серік Қалиев пен қызылордалық Ниетолла Раманқұловтың жолы болмады –ау. Жалпы, менің бір байқағаным ақын жұлдызының жануы оның қарсыласына тікелей байланысты. Ол қарышты болса, сен аршын бойы асып түсіп отырасың, міне сонда ғана бар талантың жарқырап, бар қырынан көрінеді...

Купе шамы көпке дейін сөнбеді. Әселхан өлең оқыды. Есіне әкесі Әлішер түсті, бабасы Ергөбек ақын ойына оралды. Айтыс барысында қыза келе:

Қозатын өлең десе делебесі,
Мен ақын Ергөбектің немересі! –
Дейтіні жадында жаңғырды. Осының әсері ме өзінің “Әкеммен барған бір тойда”,“Ана қуаты” деген жырларын шабыттана оқыды. Өстіп отырып бір әкеден тараған ағайындары Әкімханды, Әселді Жұмагүлді, Әмірханды, сүйікті анасы Тұрашты бірер күнге көрмегенге сағынып-ақ қалғанын аңғарлы. Ересек перзенттері Айгүл мен Айболдың өнерге бейімділігі де ойға түсіп, ішін жылытты. Бір сәт өзі жақсы көретін ақындар Тұманбайдың, Қадырдың, Фариза мен Күләштің жырлаына кезек берді. Сосын... Содан соң соңғы кездері жазған бір өлеңі көкірегінде жаңғыра берді:

Желегін кір шалмаған көңілімнің,
Келемін құшағында сері күннің.
Тынымсыз тіршілікті жалғасырған,
Қазақтың қарапайым келінімін.

Жырым бар жарлымын деп айта алмаймын,
Жел-құзға жерде жүріа шайқалмаймын.
Шұбыртқан балапанын ана қаздай,
Алдында ұл-қызымның байпаңдаймын.

Және бар бір бақытым бар өлең деген,
Жерімде биіктетер төмендеген,
Осында қарызымда төленбеген,
Осында қызығым да көрем деген...

Жолаушылар қалың ұйқы құшағында. “Алатау” асығып келеді. Асықпаса бола ма? Бар өнердің түйісер жері – Алматы десе, жыр бәйгесі делебесі қозатын Әселхандар шымкентте көп-ақ. Оларды да көп күттірмей аңсаған армандарына қарай алып ұшуы керек емес пе ?!

Дереккөз: Оңтүстік Қазақстан облыстық газеті
22.09.1984