Бибігүл Төлегенова: “Бұлбұлды айтудан қалған күні сахнадан кетемін”

- Мына Бағанашылдағы пәтеріңіз тамаша екен. Тау жақта, ауасы таза, тып-тыныш жерде, оңа­ша. Мен сізді баяғы пәтерде тұра ма дейтінмін...

- Айтайын дегеніңізді түсіндім. Иә, ол пәтер­ді маған елу жасқа толғанымда Д.А.Қонаев сыйлап еді, керемет үй болатын. Әр қабатта бір ғана пәтерден еді. Нұрғиса сонда тұрды, Олжас сонда тұрды, академик Сокольский, архитектор Ратушный деген тамаша көршілеріміз болды. Ана жылдардағы бір сұхбатымда "Бұл үйді маған Димекең сыйлаған, сондықтан ерекше ыстық, қалталы кісілер қымбат баға ұсынып, сатуды сұрап жатады, бірақ сатпаймын" деген сыңайда айт­қаным бар еді, сіз соған мегзеп отырған сияқ­ты­сыз ғой. Қайтейін, сол үйді де сатуға тура кел­ді. Мәриямгүлім ауырып, шетелде күрделі ем ке­рек болғанда ары жүгіріп, бері жүгіріп, сонша мол ақшаны таба алмай, қинала-қинала саттық ақы­ры. Кейін Иманғали бауырым әкім болып тұрғанында бір жақсы үй берген, онысына рах­мет, соны сатып, үстіне ақша қосып мына үйді ал­дық. Көшіп келгенімізге жыл да толған жоқ әлі.

Өмірде бәрі ойлағаныңдай бола бермейді ғой. Қайтерсің.

- 1975 жылы "Социалистік Қазақстанның" әдебиет және өнер бөлімінің тілшілігіне жаңа қабылданғанымда сол бөлімнің меңгерушісі қазіргі белгілі жазушы Болат Бодаубаев еді. Ол кісі дәл сол тұста "Бұлбұл" деген очерк жазды сіз туралы. Очеркте консерваторияда бастан кешкен қиын­дық­тарыңыз әсерлі суреттелген. Сондағы жайларды тағы бір мәрте әңгімелеп берсеңіз қайтеді?

- Әңгімелеп берейін. 1950 жылдың 1 ақпанында жаңа сіз екеумізге шай қойып беріп жүрген қызыма босандым. Пәтерден пәтерге көшіп, әбден азып-тозып жүрген кезіміз. Бір жағынан кәсіби шыңдалу үшін, бір жағынан ақша табу үшін Қазақ радиосында әнші болып, қосымша жұмыс істейтінмін. Айтқандай, сол кезде Мұқағали бізде диктор болды. Алпамсадай ақын жігітті мен Маяковскийге ұқсататынмын. Мені қаусыра құшақтап, "Ой, Бибігүл, сен екеуміз де шмыгамыз ғой", деп қоятын. Осы жерде күн көру үшін жүрміз ғой дегені. Бір күні мені консерваторияның директорына шақырды. Директор (ол кезде ректор деген сөз жоқ) Ахмет Жұбанов еді. Мені директорға алып барған ұста­зым Арсений Каринский сол кісінің алдында: "Мына Төлегенова радиода ән саламын деп дауы­сын әбден отырғызды. Өзі екі жылда екі бала туды. Бұл енді әнші болмайды, бала тууына мүмкіндік жасап, оқудан шығару керек" деп қарап отыр... Қаным басыма шапшыды. "Мен оқуға түскенде дауысым бар ма еді?" дедім Карин­скийге. "Бар еді". "Қайда менің сол дауысым?! Менің дауысымды құртқан сіз! Мен сізді сотқа беремін", дедім ол кісіге. Ашу үстінде Ахмет Қуанұлына да: "Осындай педагогтарды ұстап отырғаныңыз үшін сізді де сотқа беремін" деп тастадым... Директордың жүзіне жылу жүгірді. Мен консерваторияда қалатын болдым. Жаңағы шатақтан кейін комиссия құрылып, Каринскийдің жұмысы тексерілді. Сөйтсек, оның вокал өнерін оқыту әдісі тіпті дұрыс емес екен. Бізді өзінше биік сопраноның итальян мектебіне келтіремін деп дауысымызды тежей берген екен. Каринский жұмыстан шығарылды. Алты шәкіртінің арасынан менің дауысымды ғана сақтап қалудың сәті түсті. Бес дауыстың түбіне жетті ақыры.

Менің дауысымды қалпына келтірген адам - Надежда Николаевна Самышина. Мен ол кісіні өмірден өткенінше (99 жасында қайтты) "Моя вокальная мама" деп ардақтаумен болдым. Екі жыл бойына мені ауру адамның режіміне салып қойды. Екі жыл бойы ауыз аштырмады. Екі жыл бойы қатты қиналдық. Оның есесіне консерва­тория бітірген жылы мені бірден опера театрына жұмысқа қабылдады! Міне, нағыз ұстаздың құдіреті осындай. Екінші жағынан, дүмбілез ұстаздың ұрындыра жаздаған қасіреті әлгіндей. Ол тіпті аяғы ауыр кезде әйелдің ән салуына болмайтынын да білмейді екен!

- Сіз консерватория бітірген жылы опера труппасына қабылдандыңыз. Алайда, біраз уақыттан кейін филармонияға жұмысқа ауысып кеттіңіз. Оған қатты өкінген, қиналған боларсыз?

- Әрине. Мен кішкентай күнімнен басымнан сөз асырмай өсіп едім. "Халық жауының" баласы деген соң тұрғыластарыңның, құрбыластарың­ның ащы сөзі тиіп қалатыны болады, сондайда есесін қалайда қайтаруға тырысасың. Театрға бар­ған бетте менің радиода қосымша жұмыс істейтінім ананың да, мынаның да аузынан түспейтін болды. Өздері бір айда бір-екі спек­такльде ғана көрінеді, ал мен құдайдың құтты күні радиодан ән саламын да жатамын. Бір күні көркемдік кеңесте театрымыздың директоры: "Біз Төлегенова сияқты радиода әнді қағазға қарап айтып жүрген әншілерді жоғары атаққа жылжытпаймыз", деп сөйлегені. Кеше ғана жұ­мысшы ортадан шыққан адам емеспін бе, орным­нан атып тұрып: "Сіздің жылжытқа­ны­ңызға күнім қарап тұрған жоқ. Мен өзімді өзім-ақ жылжытамын", деп салдым. Әнуарбек Үмбет­баев ағай театрда бастауыш партия ұйымының хатшысы еді, сол кісі кабинеттен желкелеп шығарып жіберді. Содан мені филармонияға ауыстырды. Бұл 1956 жылы болған жағдай. Жоқ, бірден ауыстырып жіберген жоқ, оның да өз хикаясы бар. Театрмен бірге Мәскеуге барып, көтеріңкі көңіл-күймен пойызда қайтып келе жатқанбыз. Атыраудың Қандыағаш деген жеріне келгенде вагонымызға бір кісі кірді. "Төлегенова деген кім?". "Мен". "Сіз болсаңыз қазір осы стан­­сада пойыздан түсуіңіз керек", дейді. "Е, неге?" десем, "Құрманғазы оркестрімен осы облыс­та концерт қоюға қатысасыз", дейді. "Мен онда жұмыс істемеймін ғой". "Жоқ, сіз сонда жұмыс істейсіз. Сізді мына бұйрықпен таныс­тыруды маған тапсырды". Сөйтсем, мен Мәскеу­де жүргенде тағдырымды сырттан шешіп, мені филармонияға ауыстырып жіберіпті. Купеде Роза Жамановамен бірге келе жатқанмын. Роза өзі әбден қорқақ, зәресі ұшып, кішкентай көздері ба­қырайып кетті. Есімді жиғанша болған жоқ, зат­тарымды дереу буып-түйіп, сол Қандыағаштан түсірді де тастады. Жүрегім қан жылап, перронда қала бердім. Опера сахнасына шығарсам деген қанша бейнелерім көзімнен бұл-бұл ұшып кете барды. Артынша Гурьевке оркестр жетті Алматы­дан. Ауданға жиналып жатқан топтың арасында бір сүйкімді қыз-бала арлы-берлі жүгіріп жүр. Соған сүйсініп, "Мына кәрістің қызы қандай әдемі" десем, жанымдағы біреудің: "Ойбай, ол бала Әзидолла Есқалиевтің қызы ғой" дегені... Әзи­­долла, сөйтсем, өзі Атыраудан екен, гас­троль­ге жолы түсіп тұрған соң қызын ауылдағы үлкен кісілерге апара жатыр екен. Жастау кезде солай қойып қалатындарым болушы еді. Өнер ортасы, қазақы орта мені ана тілімнің бар байлығын бі­лу­ге, туған халқымның ғажап мінездерін бойыма сіңіруіме көмектесті. Кілең орыс тілді ортада өс­тім ғой Семейде. Күләш апай: "Әй, қыз, сен қа­зақ­шаңды дұрыста" деп қоятын. Қазақша тілімді жөндеуге радионың да көп жәрдемі тиді. Нұт­фолла, Қуандық, Мұқа­ға­ли­лардан ана сөздің де, мына сөздің де мағына­сын сұрап ала беретінмін. Жүсіпбек ағайдың тіпті мазасын алатынмын. Менің мына өмірдегі ең бақытты сәттерімнің бірі Жүсіпбек ағайдың бір концерттен кейін: "Шы­ра­ғым, "Гауһартасты" тірілттің. Ризамын" деп көзіне жас алып тұрып бата бергені. Сол сәтте өзімнен өзім күбірлеп: "Жүсекеңнен бата алсаң онда әнші болғаның" дегенмін.

Әуелде ықтиярсыз ауысқаныммен, Қазақ мемлекеттік филармониясымен өткізген он бес жылыма еш өкінбеймін. Филармонияның арқасында, Құрманғазы оркестрімен бірге жүріп, елімнің түкпір-түкпірін түгел араладым. Мен концертпен бармаған аудан жоқ шығар деп ойлаймын Қазақстанда. Атақтың, орденнің бәрін сонда жүргенде алдым. Қазақстанның халық әртісі, КСРО-ның халық әртісі, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы, КСРО-ның Мемлекеттік сыйлығы, Еңбек Қызыл Ту ордені, Ленин ордені... бәрі бірінен кейін бірі келіп жатты. Ең бастысы - менің көп қырлы, көп сырлы әнші ретінде қалыптасуыма бар жағдай жасалды. Операда өзіңе тиген партиялардан басқа ештеңе айта алмайсың ғой. Филармониядағы жұмыс маған қазақ әндерінің бар сұлулығын, бар сыр­лы­лығын айқара ашуға мүмкіндік берді. "Баян­ауыл", "Бір бидай арпа", "Жалғыз арша", "Бір бала", "Илигай", "Шилі өзен", "Бурылтай", "Айнамкөз", "Гәкку", "Қазақ вальсі", "Қайық­та", "Тербеледі тың дала", "Қуанамын", "Жан сәулем"... Ой, санап тауысу мүмкін емес ғой. Манарбек ағаның "Қуанамын" деген әніне байланысты бір қызық жағдай есіме түсіп отыр. Ол кезде кез келген әнді конферансье хабарлайтын еді ғой. Бір ауданға барғанымызда жүргізуші сахнаға шықты да, тым көтеріңкі дауыспен: "Манарбек Ержанов. "Қуанамын!" деп хабарлады. Сол-ақ екен алдыңғы қатарда, жерде отырған бір баланың жұлып алғандай: "Е, неменеге?" дегені... Жұрт күліп жатыр.

- Бибігүл Ахметқызы! Тағы қандай қызықты жайларды еске ала алар едіңіз?

- Бір күні Шымкентке гастрольге бардық. Паркте, ашық эстрадада концерт бердік. Күн күйіп тұр. Алдымда ән айтып шыққан Бақыт Әшімова маған келіп, "Мен зорға шыдадым, сен күліп жіберме, алдыңғы жақта бір божбан қара отыр, жай отырмай, графинмен су ішіп отыр..." деп ескертіп кетті. Кезегім келіп, сахнаға шығысымен-ақ бірден жаңағы кісіге көзім түсті. Нағыз божбан қара. Әбден терлеген. Әнде шаруасы жоқ. Ауық-ауық графиннің аузынан су ішіп қояды. Бір кезде Бақыт көргеннен де асырып жіберді: жаңағы графиндегі суын енді басына құя бастады... Бұған шыдау қиын еді. Әнімнен жаңылып, тіпті күліп жібердім.

Өнер адамдарының өз ортасындағы әзіл-қалжыңның жөні тіпті басқаша. Ана бір жылы Минскіге бардық. ТМД елдері мәдениет саласы басшыларының бас қосуына орай концерт берілді.

- 1996 жылы еді ғой. Мен де бірге барғанмын.

- Иә, сіз де барғансыз. Бастығымыз болып бізді бастап барғансыз. Әзірбайжан Мәмбетов, Рубен Андриасян, Дүйсен Қасейінов те болды. Сонда "Бұлбұлды" айттым. Концерттен кейін, қай елден екені есімде жоқ, біреу келіп, қолымды алып, мақтауын жеткізе алмай жатты. Әнімді мақтағанының үстіне "Как вы хорошо сохрани­лись!" дегенді бір емес, екі рет айтып жіберді. Бұнысы несі сонша деп қоямын. Осыдан он бес жылдай бұрын ғой. Сөйтсем, шығармайтыны жоқ Дүйсен жаңағы кісіге: "Между прочим, ей уже восемьдесят лет" деп үлгерген екен... Жақында сол Дүйсенге, Түркияға бардым. Қазір ол Түрксойдың бас директоры ғой. Менің мүшел тойымды Түркияның бес қаласында бес кон­цертім­ді ұйымдастырумен тамаша өткізіп берді. "Баяғы айтқан жасыңа ақыры жеткіздің апаңды" десем, Дүйсен: "Көрдіңіз бе, менің сөзім періш­телердің құлағына шалынған. Мен сіздің сек­сенде де ән айтатыныңызды сол кезде білген­мін", дейді. Рахмет көңіліне.

- Атақтың бәрін, абыройдың бәрін берген филармониядан театрға неге ауыстыңыз?

- Шын сұрап тұрсыз ба? Әлде мені сөйлету үшін әдейі айтып тұрсыз ба? Театрдың аты - театр. Опера және балет театры! Операның аты - опера. Өнер атаулының ұлы биігі - опера өнері. Оның үстіне мені "Қыз Жібекке" шақырып отыр. Күләш апайдың орындауында талай рет таңдай қаға тамсандырған, әрбір әнші "Шіркін, осы партияны шығарсам ғой сахнаға" деп армандайтын Жібек образы ғой ол. 1971 жылы еді. Қуана-қуана бардым. Барымды салдым. Якутияның Семен Данилов деген ақыны "Қыз Жібекті" көріп, "Поет Бибигуль" деген өлең жазған. Тамаша өлең. Онысы 1973 жылы шыққан "Счастье орла" кітабына кірген. Жалпы, маған арналған өлеңдер көп. Мұқағалидың өлеңін білесіз бе? Қабдыкәрім Ыдырысовтың да жақсы өлеңі бар. Бәрінің басын қосса бір жинаққа жетіп қалатын шығар.

Опера театрында мен алғашқы жылдардың өзінде "Қыз Жібектегі" Жібекті, "Алпамыстағы" Гүлбаршынды, "Еңлік Кебектегі" Еңлікті, "Риголлеттодағы" Джильданы, "Травиатадағы" Виолеттоны, "Дон Жуандағы" Церлинаны сахнаға шығардым. Олардың әрқайсысының дүниеге қалай келгені жөнінде мен сізге кемінде бір сағаттан әңгіме айтып бере аламын.

- Бибігүл Ахметқызы! Рахмет, онсыз да маған талай уақытыңызды бөлдіңіз. Ертеңгі шаруаға дайындалып жатқандарыңызды да көріп отырмын. Әңгімемізді түйіндер тұста оқырмандарға не айтқыңыз келер еді?

- Нұрсұлтан Әбішұлының бір сөзі бар. "Бақыт бағасын білгеннің ғана басында тұрады" деген. Осы ұмытпайтын сөз. Біз мына тәуелсіз­дік­тің қасиетін, бүгінгі өміріміздің қадірін білуі­міз керек. Тәубешіл, шүкіршіл халық едік қой, қазірдің өзінде, жиырма жылға да жетпейтін, та­рих үшін қас-қағым уақытта талай шаруа тын­ды­ра алғанымызды білейік, бағалайық. Қара аспан­ды суға алдырып, қара бұлтты төндіре сөй­лей­тіндей ештеңе жоқ. Қазақстанның жағдайы жылдан жылға жақсарып келе жатыр. Мына дағдарыстың беті қалай болып кетер екен, шикізатқа қараған ел едік деп әу баста менің де аландағаным рас, енді ол қауіп те сейіліп барады. 2020 жылға дейінгі жоспарларды оқыдым, сонда ойға алғандарымыздың бәрі орындалатынына сенемін. Еліміз сендіреді, Елбасымыз сендіреді. Елдің, Елбасымыздың тілеуін тілеп отырайық.

- Әңгімеңізге көп рахмет. Мұқағали сөзімен айтқанда, "Айырма, тәңір, осы үннен, Айырма Бибігүлімнен!" деп біз де сіздің тілеуіңізді тілеп отырамыз. Бұлбұл үніңізбен "Бұлбұлды" шырқай беріңіз, Бибігүл Ахметқызы!

Сұхбаттасқан Сауытбек АБДРАХМАНОВ

Дереккөз: Егемен Қазақстан респібликалық газеті

20.03.2010