Розаның алдында Суслов басы жерге жеткенше иілген...

Аты аңызға айналған Роза Тәжібайқызы Бағланованы өз еліміз ғана емес, өзге жұрт та таниды. Ол қазақша да, орысша да, қытайша да, Еуропа халықтарының тілдерінде де ән шырқайды. Репертуарында чех, моңғол, үнді, корей, швед, мажар композиторларының әндері бар. Кеңес Одағының халық артисі, Қазақстанның Халық Қаһарманы Роза Тәжібайқызының өнерге сіңірген еңбегі ұшан-теңіз.

Осы жолы айтайын дегенім, 60-жылдары Розаның даңқы шығып, Қазақ Республикасының облыстарын аралап, концерт беріп жүрген кезі. Мен ол жылдары Павлодар облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары едім. Ол уақыт - тың игеру кезі. Қазақстанның солтүстік облыстарында орыстілділер көбейіп, қазақ тілі, діні, өнер-дәстүрі әбден күйзелген кез болатын.
1958 жылы тың игеруге байланысты КСРО Жоғарғы Кеңесі Павлодар облысын Ленин орденімен марапаттап, соны тапсыруға Орталық партия комитетінің хатшысы, Саяси бюро мүшесі М.А.Суслов келді.
Әрине, мұндай жағдайда салтанатты жиналыс өтеді, алғыс сөздер айтылады, одан кейін міндетті түрде концерт болуы тиіс. Оны жергілікті кәсіпқой және көркемөнерпаздарымыздың күшімен де өткізуге болатын еді. Алайда салтанатты жиналысқа қатынасатындар - Мәскеудің және әр республикалардан тың игеру жұмысын басқаруға келген партияның ығайы мен сығайы болғандықтан, қатардағы артистермен олардың көңілдерін көншіту қиын еді. Сонымен, Мәдениет министрі марқұм Әмір Қанапин хабарласып, сол кезде аты жер жарып тұрған Роза Бағланованы сұрадық. Біздің тілегіміз орындалып, Розаның арқасында «правительственный» концертіміз ойдағыдай, ду қол шапалақпен өтті. Концерт соңында М.А.Суслов аяғын алшаң басып, сахнаға шығып, сұрақ белгісіндей иіліп, Розаның қолын сүйіп, рақметін айтты.
Сол кезде жер шарының он бес пайызын алып жатқан ең мықты ел Кеңес одағы болатын. Оның басшылығында алдыңғы қатарда жүрген М.А.Сусловтың, екі метр бойымен, екі бүктеліп біздің Роза апамызға ықылас білдіргеніне қуанышымыз қойнымызға сыймай, төбеміз көкке жетіп, бір жасап қалғанымыз бар.

***
1959-60 жылдары республикамызда бір сыбыс тарады. Ол - Қазақ Республикасының тың игеріп жатқан солтүстіктегі бес облысын Ресейге қосу жөнінде еді. Бұл лақап зиялы қазақ азаматтарын қобалжытты. Мәскеуліктердің бұл әрекетіне бірінші болып ашық түрде қарсылығын білдіріп, ақын Жұмекен Нәжімеденов сөзіне композитор Шәмші Қалдаяқов «Менің Қазақстаным» әнін жазды. Ол тез арада Роза Бағланованың репертуарына енді. Осы ән Розаның әр концертінде әсерлі дауысымен айтылатын. Саясат пен өнердің жолдары қабысып жатқан әнді, тоталитарлық жүйе дәуірлеп тұрған шағында қорықпай бірінші болып репертуарына енгізіп, «Менің Қазақстаным!» деп шырылдап тұрып шырқағаны - Розаның ерлігі, Отанға деген сүйіспеншілігі емей немене?!

***
Сол жылдары Розаның гастрольдері Қазақстанның солтүстік облыстарында жиі болатын. Бір келгенде жоспарлары бойынша Павлодар қаласынан кейін Семейге бармақшы екен. Ол кезде Бесқарағай ауданы Павлодар облысына қарайтын. Жолшыбай Бесқарағай ауданының орталығында бір концерт беретін болды. Облыстық атқару комитетінің гаражынан берген үш жеңіл машинамен апардық. Концерт ойдағыдай өтті. Аудандық атқару комитетінің төрағасы (атын ұмыттым) мейрамханаға қонақ асын дайындап қойғанын концертінің алдында ескерткен. Концерттен кейін бір сағаттай демалдырып, қонақ етуге шақырғалы Розаға барсақ, қонақүйінің нөмірінде жоқ. Дағдарысып, «не істеуіміз керек?» деп облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары И.В.Гуляевке телефон соқтым: «Роза және бізді алып келген бір шоферіміз жоғалды» деп. И.В.Гуляев: «Немедленно организуй поиск и найди ее! Если с Розой Баглановой в нашей области что-нибудь случится, нам конец!» деді. Қалған бригада мүшелерін мейрамханаға алып келдік. Бесқарағай ауаткомының төрағасы: «Роза жоқ деп аса абыржымаңыздар, мына дәм жалғыз ол кісіге ғана емес, осы концертте өнер көрсетуге келген бәріңізге де әзірленген» деп, жұбатып, көңіл көтергендей болып тамаққа жайғастырды. Павлодар филармониясының бастығы Брель екеуміз апыл-ғұпыл не ішіп, не жегенімізді де білмейміз, столда отырғандардан кешірім сұрап, Семейге тарттық. Келесі концерті Семейде болатынын білетінбіз. Түнделетіп жүріп, таң ата Семейге жетіп, қонақүйіне барып кезекті күзетшілерімен кездесіп: «Роза Бағланова мұнда келді ме?» деп сұрадық. «Келді, нөмірінде демалып жатыр», - деді. Көңіліміз көншігендей болып, жерден жеті қоян тапқандай қуанып, Павлодарға қайтқанбыз. Артынан неге мұндай әрекетке барғанын сұрастырсам: «Неге мені қазақ халқының әдет-ғұрпымен үйлеріне шақырмайды? Мейрамханаға бармаймын!..» деп шофер жігітті көндіріп, Семейге тартып кеткен. Бұл ісі - Розаның еркелігі де емес, тентектігі де емес деп ұққан жөн. Бұл - ұмытылып бара жатқан қазақ халқының әдет-ғұрпын аңсап, оны ел басқарып жүрген қазақ азаматтарының естеріне салғаны болар...

*** Байырғы қазақ әншісін елде тұратын қазақ ауылдары көре алмайтын, себебі облыстық филармонияға көбірек ақша табу үшін үлкен зал керек. Ондай залдар облыс орталықтарында, үлкен қалаларда ғана болатын. Осы жағдайды ескеріп, Роза Павлодарға тағы бір келгенінде өзімен және обкомның мәдениет бөлімімен келісіп, Лебяжье ауданына апаратын болдық. Ол аудан негізі қазақ ауылдарынан құралған. Розаны бригадасымен алып келсек, клубтарында пианино жоқ. Аупарткомы, ауаткомы «кімде пианино бар?» деп іздеп, аудан орталығынан таба алмай, ақыры, 60 шақырым жердегі совхоз директорының үйінен тапты. Бір жайлы машинаны жіберіп алдырсақ, оның жолшыбай тоқылдақтан күй ырғағы бұзылыпты. Оны жөндеу үшін пианиноның құлақ күйін келтіре алатын шебер керек. Концерттің басталуына үш-ақ сағат қалған. Павлодардан іздеп, әкелуге үлгермейміз, Розаның бригадасында Глушко деген ксилофонда ойнайтын әртіс болатын, сол «айналайын, әке-көке» деп жалынған соң әйтеуір күй ырғағын келтірген болды. Сөйтіп, Роза және оның концертмейстрі Смитрович риза болып, бір кеште үш концерт бергені бар. Ол кезде фонограмма деген жоқ. Шіркін-ай, сондағы апамыздың шыдамдылығы, еңбекқорлығы, өнерге жан-тәнімен берілгендігі көрермен халықты тәнті етті. Лебяжьеге осы барысымызда тағы бір ұятқа қалмайық деп, Бесқарағайда Розаның «мейрамханаға бармаймын» дегені есіме түсіп: «Қонақ қылатын болсаңдар, мейрамханаға шақырмаңдар» деп аудан бастықтарын құлақтандырғанмын. Сол айтқанымнан ба, әлде өздері алдынан дайындалғаны ма, қазақ елінің қалыптасқан бұрынғы салтымен Улепко деген ауатком төрағасының орынбасары қой сойып, үйіне шақырды. Сонда үш концерттен кейін өзінің де, концертке қатынасқан артистерінің шаршағандарына қарамай, Роза апамыздың: «Қазақ елінің дәстүрге айналған әдетімен мал сойып, үйлеыыріне шақырып тұрғанда, қалай бармайсың» дегені есімде қалыпты.
Розаның қазақилығы, ұлт дәстүрін сақтауға жасаған ықпалы сол жылдары-ақ байқалған. Ал біз, ұмытылып бара жатқан әдет-ғұрыпты және басқа да салт-дәстүрлерді тәуелсіздік алғаннан кейін жалғастыра бастадық.
Дала мен қаланың, әсіресе, ауылдың қарапайым халқы Розамен кездескендерін, әнін тыңдап, әңгімесін естігенін көпке дейін ауыздарының суы құрып айтып жүрді...

Қалиакпар ӘМІРЖАНОВ,
республикаға еңбегі сіңген дербес зейнеткер,
Қазақстанның мәдениет қайраткері

Айқын республикалық қоғамдық-саяси газеті

22.01.10.