Қаныбек Сарыбаев «Әселханның әсем таңбасы»

Бұрын “екі ауыз өлең айта алмайтын қазақ жоқ” - десе бөркіміз қазандай болатын. Енді “Екі ауыз өлең жаза алмайтын қазақ жоқ” - деп терімізге сыймаймыз. Әзер ұйқастырылған әбі –тәбі прозалық шалажансар тіркестерді поэзия санаймыз, газетке, кітапқа жариялаудан, басқа тілдерге аударудан да қысылып қымтырылмаймыз. Сөзіне қарап адам алмаймыз, адамына қарап сөз аламыз... Бұдан асқан имансыздық, рухани көтеремдік бар ма екен?! Әй, қайдам-ау? Желікпелі даңғаза мен жеңіл талғам заманының ең үлкен қасіреті де – осы.

Табиғи талант, шын дарындар әмісе ішінара. Жасанды жолбикелер мың – сан. Шырмауықтай жабысқақ жасандылық жазбашамызды жаулып бітіп, ауызшамызға да құлаш жая бастады. Айтыстағы жаттампаздық соның мысалы. Жазбашамызды тоқыратқан жабылар енді ұлттық ұлылығымызға айналған ауызша пэзиямыздың да құтын қашырып, берекесін ала ма деген қаупіміз де жоқ емес.

Ұлттық поэзиямыздың екі саласында да еркін көсілген сирек таланттарымыздың бірі - Әселхан Қалыбекова қарындасымыз. Айтыс өнерінің қазақ жерінде қайта жандануында Көпбай Омаров ағамыздың, Әселхан мен Тәушеніміздің, Әбдікәрім Манапов пен Мұхтар Құраловымыздың сіңірген қызметтері көп. Тіпті қыруар!

Жазбаша жастай жаттығып, ауызша жылдам игеріп әкеткен Әселхан шығармашылығынан бір кісідей хабардармын. Тағдырымның арқауы Шәуідірмен жалғасқанықтан ба, қайда жүрсем де аудан газетімен қол үзсем де, көз үзген емеспін. Әселханды әуелгі өлеңдерінен бастап білетінім рас. Облыс, Республика басылымдары арқылы таныстығым өз алдына. Өзімен 1982 жылғы облыстық ақындар айтысында бетпе-бет жүздестім. Бір ауданның нанын жеп, суын ішіп дегендей, намысын жыртып жүргенімізге де міне алтыншы жыл.

1984 жылы күзде “Аққу” мәдениет сарайында өткен Әселхан Қалыбекованың алғашқы шығармашылық кешін жүргізген едім. Күні кеше Жамбыл атындағы республикалық сыйлықты алу салтанатында да негізгі тізгіні мен ұстадым. Ендеше Әселханның былтыр “Жазушы” баспасынан жарық көрген “Қызылқұм қызғалдағы” аталатын тұңғыш жинағына да лебіз айтуды ағалық парыз білдім.

Оқтарын қағып жасынның,
Бұлттарын әрі асырдым.
Рухын сүйді жер – ана.
Жарыққа ғашық ақынның
Жартысына жалғанның
Желбауын тақтым шатырдың.
Жолбарыс жүрек, нар төзім,
Сарбазындай ақылдың.
Көмейімнен ән саулап
Бауырымнан дән саулап,
Қырандай көкке атылдым, -
деген образ бен отқа толы, өзінен -өзі төгіліп тұрған өлең жолдарымен ашылған кітап ақырына дейін оңай оқылады, төте тіркестері мен тосын теңдеулері түгелдей жұмсақ қабылданады. Ауыз әдебиетінің асыл өрнектерімен араласып туған айшықты жырлар соншалықты санамызға сіңімді. Бұл өлең жазылмаған, сол күйінде шумақталып қағазға төгіле салған тірі дүние сияқты. Таза табиға, нағыз қазақы мінез Әселхан шығармаларының баршасына тән.

Шуынан өзгелердің дара қалып,
Қам тірлік, күйкі ойдан тазаланып,
Тұғырдан жемге асыққан қырандай боп,
Кейде осы отырамын мазаланып

“Өлеңім”. Сондағы:

Бейіммін мұңсыздардан, мұңдыларға,

немесе:

Тағдырым жасай берсін іштарлығын,
Бітпейді өзің барда құштарлығым.
Қайғысыз көр кеуделеу пенделіктен.
Ақынның артық көрсем мысқыл мұңын, -
деп ақтарылған жан сырына кәміл иланасыз. Өлеңнің соңғы шумағына қол соқпай қала алмайсыз:

Көнермін қиынына, тезіне мың,
Мені де қалап келген өзің едің,
Сен барда бақыттырақ екенімді
Ып - ыстық жүрегіммен сезінемін.
Мені де қалап келген өзің едің!

Қалай тауып айтылған? Күшеншектердің аузына жалғанда түспейтін киелі сөз ғой! Асып – тасып төгіліп жататын ақындар ғана айтуға лайық, оларға өлеңнің өзі де қалап келетіні де рас қой!

Әселхан – дамылсыз ізденіс, шапшаң өсу үстіндегі әрекетшіл ақын. Ақындық миссиясына асқан жауапкершілікпен қарайды. Ешкімді қайталамайды, ешкімге ұқсамайды. Тілдік арсеналы мол, тұтылмаған сөздерге әуес, айтылмаған тұжырымдарға құмар. Мен Әселханды осындай қасиеттері үшін сыйлаймын.

Кітаптың бірінші бөліміне он жеті өлең топтастырылып, екінші бөліміне төрт айтыс енген. Жамбыл атындағы сыйлықтың жалғыз лауреаты Әселханның айтыскерлік артықшылықтарына халқымыз қанық. Сайыс сайын қомақты мәселелерді қопара көтереді. Мұның бәрі көгілдір экраннан беріліп, магнит таспаларына жазылып алынғанына қарамастан, Дүйсенбай Жұмасейітовпен қақтығысынан бір мысал келтіруді артық көрмедік:

Өмірде жақсы болып тұрса бәрі,
Көңілді неге жиі мұң шалады?
Ілияс, Сәкендерді кім ұстапты,
Кешегі Абайыңды кім сабады?!
Күншілдік деген – ауруы бұл қазақтың
Мәңгілік жазылмайтыен қылтамағы.
Отырмыз жаңа күнге үміт артып,
Бір дауыл жүрегімде бұрқанады.

Әселханның әлгі “күншілдік деген ауру бұл қазақтың, мәңгілік жазылмайтын қылтамағы” - деген философиялық ащы жолдарын Түркістандағы “ Майдамтал” совхозының директоры Мырзан Ханділлаев екеуміз бір таң әңгімемізге арқау етіп едік. Қаншалықты қорытынды жасап жүргенін әркімнің өзі біледі...

Мен мақаламды Әселханның алғашқы шығармашылық кешінде оқылған өлеңімнің соңғы шумағымен аяқтасам деймін:

Көзісің арқалы ақын Ергөбектің,
Еленіп, ел таныған жерге жеттің.
Ендігі бар тілегім аман болшы,
Бәйгеден дәйім озып кел демекпін!

“Қызылқұм” газеті,
1990 жыл