Алатаудай Ақшадан асып туған Бөгенбай

Алты Алаштың бас сардары, хас батыры “Алатаудай Ақшадан асып туған” қанжығалы қарт Бөгенбайдың ата қонысы – Ереймен өңірі ерекше қарбалас құшағында. Ерейменде бүгін “қазақтың қамал қорғаны” даңқты Бөгенбайға ескерткіш ашылмақ. Ел газеті – “Егемен Қазақстан” осы оқиғаға орай 31 шілдедегі санында “Аты аңызға айналған баһадүр” атты көлемді танымдық мақала беріп, ел бірлігінің туын асқақтатқан тарихи тұлғаның ата қонысында  ескерткіш ашылатындығын барша қазақстандықтарға паш еткен еді. Міне, осы бір айтулы оқиғаның басы-қасында болу үшін атбасын шежірелі Ерейменге бұрып, осыдан он сегіз жыл бұрын батырдың 300 жылдық торқалы тойы аталып өткен кезеңде қалаға кіреберіс төбе басына орнатылған ескерткіш белгінің жанына келіп тәу еттік.

Неше күннен қабағы ашылмай түнеріп тұрған Арқаның аспаны бүгін шайдай ашық. Жайма-шуақ жаздың мамыражай күні әсем өлкенің жанға шипа, дертке дауа тамаша табиғатын құлпыртып тұр. Жусан иісі аңқыған төбе басынан салқын самал есіп, жаныңды жадыратып, көңіліңді тербетеді. Осындай әсер құшағында тұрып, осыдан он жыл бұрын, яғни “Ұрпақ бірлігі мен сабақтастығы жылы” деп жарияланған 1999 жылы Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың батыр бабамыздың еліне арнайы келіп, осы төбе басында тұрып тебірене сөйлеген сәтін санамызда жаңғырттық.

 “Ардақты ағайын, қадірменді әлеумет! Біз қазір осы бір Ерей­мен­тау өңірінде, қанжығалы Бө­генбай батырға арнап қойылған ескерткіш белгінің жанына келіп, батыр бабамыздың аруағына тағ­зым етіп тұрмыз. Қазақтың ұлан-ғайыр кең даласы батыр баба­ла­ры­мыздың найзасының ұшымен, білегінің күшімен сақталып қал­ған. Біз соңғы кезде ел қорғаған батырларымызды, Абылайханның серіктері Бөгенбай батырға, Нау­рызбай мен Қабанбай батырларға, олардан бір ғасыр бұрын өткен Қарасай батырға ас беріп, хал­қы­мызға таныттық. Олардың ерлік өнегесін ұрпаққа ұлағат етіп, жас­та­рымызға таныттық. Оған тәуба деу керек”, деген еді сонда Елбасы.

Иә, қойнауы тұнған тарих, тау­сылмас шежіре осы Ереймен өңірінде нелер болып, кімдер өтпеді. Кешегі қанжығалы қарт Бөгенбай батырдан бастап оның үзеңгілес серігі болған орақ тілді, от ауызды Үмбетей, жасанған жауға жалғыз аттанған ер Жантай өткен. “Мәмбеттің бес қасқасы” атанған Атан, Ақпан, Бура, Тай­лақ, Досай, Сүйіндік – Айда­бол­дың арыстаны Олжабай сынды “елім” деп еңіреп, “жерім” деп жанын пида қылған батырлар мен жайсаңдар өткен.  Оның ішінде атақты Ақша батырдың бел ба­ла­сы Бөгенбайдың орны бөлек. Тәу­ке ханның тұсында Ақша қазақ хандығының 80 мың қолын со­ңы­на ерткен бас батыры болған. Ақ­ша­ның қазақ елінің әскербасы мін­детін атқаруы Жәдек хан тұ­сын­да басталған. 1680 жылы Тәуке әкесінің тағына келгенде Ақша батыр қазақ қарулы күш­терінің қолбасшысы болып қал­ған. Міне, осы ата-дәстүр оның баласы Бөгенбайға дарыған.

Бөгенбай Ақшаның ұлдан үшінші баласы болып келеді. Әке­сі балаларының есімін туған же­рі­нің атына сәйкес қоя береді екен. Ақша батыр хан ордасы – Түркістан қаласында туған тұң­ғыш ұлын – Қалабай, Билікөлде дүниеге келген ортаншысын Көлбай, Бөген өзені жағасында күзекте отырғанда көрген ба­ла­сы­ның есімін Бөгенбай атаған. Ба­тырдың анасы – Сандық бәй­бі­шенің төркін жұрты – Қоңырат. Анасы Бөгенбайды сәби кезінен бастап бөтен көзден жасырып ұс­та­ған. Жасында анасы Бөген­бай­дың көйлегі мен шалбарын қоса тігіп кигізеді екен. Бұл баласының алысып-жұлысып ойнаған кезде көйлегін шешіп тастамауына жа­са­ған айласы екен. Өйткені, Бө­генбайдың сәби күнінен бастап желкесінен құйымшағына дейін созылған жал тектес түгі болған көрінеді. Мемлекеттік шаруадан қолы босамайтын Ақша батыр екі баласының тәрбиесін нөкері Жанайдарға жүктеген көрінеді. Өсе келе Көлбай Жанайдарға кө­мек­ші болып қалады да, Бөген­байды әкесі Ташкент қаласын­да­ғы сарбаздар дайындайтын ар­найы мектепке оқуға береді. Сол оқудан ол еліне 23 жасында ғана оралады.

1708 жылы Ресей патшалы­ғы­ның қысымына шыдамаған Дон бойының казак-орыстары Жайық өзенінің жағасын жаулай бас­тай­ды. Жайық бойын жайлаған қа­зақтардың мал-мүлкін тонап, Кіші жүз руларын  ата-мекенінен ығыстырмақ болады. Кіші жүздің ру басшылары Түркістандағы Тәуке ханға ат шаптырып, көмек сұ­райды. Хан ордасында жедел жорық қолы ұйымдастырылады. Осы қолды басқаруға Тәуке хан Абдолла сұлтанның баласы Әбіл­қайыр мен Бөгенбайды тағайын­дайды. Екі батыр бастаған қол ка­зак-орыстарды талқандап, Еділден асырып тастайды. Атақты Үмбе­тей жырау Бөгенбай батырдың сол жорығын былай суреттейді:

Шалғыны жылқы таптырмас,

Балығы суға жаптырмас.

Балдырғаны білектей,

Бүлдіргені бүйректей,

Бөденесі үйректей.

Шортаны тайдай тулаған,

Маралы қойдай шулаған,

Ұзыны шексіз ені алыс

Еділден өттің Бөгенбай!

ХVІІІ ғасырдың басында қазақ халқының басына тағы да бір қара бұлт үйірілді. Мықты әскери күші бар, соғысқұмар Жоңғар хандығы шығыстан қазақ жеріне дүркін-дүр­кін шабуыл жасап, ел бере­ке­сін алды. Жоңғар әскерлерінің қазақ жеріне басып кірген ірі бас­қыншылық соғысы 1710-1711 жыл­дары болды. Бірлік – тыс­қа­ры жауға қайрат көрсетіп, қарсы тұратын құрал. Халықтың қуат-күші алауыздықта емес, болашақ биіктерге бастайтын біртұ­тас­тық­та. Сол себептен де сыртқы жауға тойтарыс беру үшін 1710 жылы Қарақұмда бүкіл қазақ жұртының ел басшылары, үш жүздің үш да­нышпан ақылгөйі Әлібекұлы Төле би, Қаздауысты Қазыбек, Әйтеке билер бас қосты. Қарақұмда өткен құрылтайда бүкіл қазақ қауымы өзімшілдік мүддеден туған өзара дүрдараздықты сырып тастап, азат­тық жолындағы сарыала ту­дың астына топтасты. Құрылтайда қазақ хандығының ортақ қолына бас сардар болып сайланған Бө­ген­бай батыр қарт әкесі Ақша ба­тырдың қолынан Қазақ мем­ле­кетінің сарыала туын, сардарлық бағананы қабылдап, жалынды сөз сөйлейді. Орыстың әскери та­рих­шысы В.Н.Витебский өз ең­бек­терінде былай деп жазады: “ХVІІІ ғасырдың басында қазақтардың арасында алауыздық таластар бас­талды. Бұл алауыздықты пай­да­ла­нып көршілес елдер әсіресе, жоң­ғарлық қалмақтардан Қалдан Церен бастаған басқыншылар тыным бермеді. Бірақ 1710 жылы Қарақұмда болған жиында қазақ­тың атақты батыры Бөгенбай ха­лықты қалмаққа қарсы шығуға көн­дірді. Қазақтардың қолбас­шы­сы болып Бөгенбай бірауыздан сайланды, ал хандық билік Әбіл­қайырға тапсырылды. Әйгілі ба­тырдың тапқырлығының, шап­шаң­дығының, ілкімділігінің және айла тапқыштығының арқасында қалмақтар шын мәнісінде тас-талқаны шығып, жеңіліс тапты”.

Қанжығалы Бөгенбайдың бұдан кейінгі ел бірлігі, қазақ жері­нің азаттығы жолында 64 жыл аттан түспей айқасқаны хақында, жоң­ғарларға қарсы 103 рет ай­қасқа шығып, қайталанбас қай­рат-жігер танытқандығы, 1730 жыл­дың тамыз айында Іле өзе­нінің төменгі сағасында 40 мыңға жуық қолға жетекшілік жасап, жоң­ғарларға ойсырата соққы бер­гені, 1756-1758 жылдары Шығыс Түр­кістанның Талқы деген же­рінде Қытай басқыншыларының бетін қайтарып, Үрімшіден асы­рып қуғаны және осындай Бө­генбай батырдың қаһармандық ұлы сардар ретіндегі тұлғасын сомдаған талай-талай жорықтары туралы аз айтылып жүрген жоқ. Сондықтан да ұрпақ қазақтың бір­туар перзенті Бөгенбай батыр рухына әрдайым қарыздар.

Батыр рухына қарыздар ұрпақ, міне, бүгін тағы да ежелгі Ерей­менге атбасын тіреді. Батырға арналған ескерткіш Ерейментау қаласы әкімдігінің сыртындағы қалалық саябаққа қойылған екен.  Батыр бабамыздың 300 жылдығы тойланған кезде, бұдан он сегіз жыл бұрын қалаға кіреберіс күре жолдың бойындағы төбе басына арнайы ескерткіш белгі қойылып, болашақта батырға арналған үл­кен ескерткіш осы жерге орна­ты­латындығы айтылған еді.  Өкініш­ке орай, облыстың бүгінгі бас­шы­лары өз дегендерін жасап, ескерт­кіш­ті қала ішіндегі көрнексіздеу жерге, қалалық саябаққа орнатыпты.

Сағат таңертеңгі 10.00-де мерекені жүргізуші салтанатты шараның басталғанын паш етті. Алаңға бүгінгі мерекеге арнайы шақырылған құрметті қонақтар келді. Олардың қатарында белгілі сәулетші, Мемлекеттік сыйлық­тың иегері Шота Уәлиханов, қоғам және мемлекет қайраткері, соғыс және еңбек ардагері Аман­жол Халықов, ардагер, ұлтжанды азамат Қасым Тәукенов, Қазақ­стан Респуб­ли­касы Парламенті Сенатының депутаты Светлана Жалмағамбетова, Мәжіліс депу­тат­тары Жексенбай Дүйсебаев, Егор Кап­пель және алыс-жақын­нан келген батыр ұрпақтары бар. Етек­тері жер сыз­ған дүрия көй­лек, оқалы камзол киген бір топ қыздың қоршауы­мен облыс әкімі Альберт Рау және ардагер Аманжол Халықов бас сардар ескерткішінің ақ жамылғысын сыпырып, көк лентаны қиды. Шашақты найза ұстаған ат үстіндегі баһадүр тұлғасы ашық аспанда қалықтаған асқақ әуен­мен ілесе, күн нұрына шағы­лы­сып айшықтана жарқ етті. Қызыл гранит тас тұғырға орнатылған ескерткіштің биіктігі 11 метр көрінеді. Бұл ескерткішті сәулетші Шота Уәлихановтың басшылы­ғы­мен, оның шәкірті мүсінші Қаз­тай Нарысов жасаған екен. Ал­матыда жасалып, арнайы көлік­пен алдырылған сом құйма мүсін­нің тас тұғырға қонғанына тәу­лік­ке толар-толмас уақыт болыпты.

Батыр бабаның ата қоны­сын­дағы айтулы ескерткіштің ашы­луына арналған салтанатты жер­гілікті жас ақын Зухрат Хамзин тегеурінді толғаумен ашты. Ашылу салтанатында ардагерлер Аманжол Халықов, Қасым Тәу­ке­нов, сәулетші Шота Уәлиханов және басқалар сөз сөйлеп, қазақ­тың бас сардары хақындағы тол­ғаулы ойларын ортаға салды. Ерей­мендік белгілі ақын Сайлау Байбосын батыр бабамызға арна­ған екпінді жырын оқыды. Содан кейін жиналған жұрт жергілікті өнерпаздардың күшімен қойылған театрландырылған көріністі та­машалады. Түске тармаса тойшыл қауым Ерейментаудағы “Жігер” стадионына бет алды. Мұнда Қа­зақстан Республикасына еңбек сіңірген қайраткер, ақын Сайлау Байбосынның “Ерейментау” атты тарихи-танымдық кітабының тұсаукесері өтті. Оны сенатор Светла­на Жалмағанбетова ашып, қаламгердің шығармашылығы және бүгінгі тұсауы кесіліп отырған еңбегі хақында жан-жақты айтып берді.

Тақымы қызған қалың қазақ “Жігерде” басталатын ат жарысын асыға күтуде. Міне, ол сәт те ке­ліп жетті. Алдымен 5 шақырым­дық қашықтықта жорға жарысы, 16 шақырым қашықтықта ат бәйгесі өткізілді. Мәреге аламан бәй­геге қатысатын сәйгүліктер сап түзеді. Сәлден кейін алаңдағы ат жарысының бас төрешісі, “Ырыс” ЖШС-ның директоры Абай Әлжановтың арнайы бел­гісінен кейін аламан бәйге бас­та­лып кетті. 25 шақырым қашық­тыққа жіберілген сәйгүліктер арасынан Көкшетау қаласының сәйгүлігі мәреге бірінші жетті. Сәйгүлік иесіне осы мерекелік шаралардың бас демеушілерінің бірі Ұзақбай Мамин темір тұлпардың кілтін тапсырды. Ал 16 шақырым қашықтықтағы жарыста Солтүстік Қазақстан облысының сәйгүлігі, жорға жарысында Ерейментау ауданы Новодолинка ауылының аттары алдарына қара салмай, бірінші болып жетті. Бұл сәйгүліктердің иелері де темір тұлпар кілттеріне ие болды.

Барлық жарыс мәреге жетіп, той тарқады. Ерейментау қала­сының қақ ортасында шашақты найза ұстап, алыс көкжиекті қалт жібер­мей бақылаған батыр мүсіні тұр. Бұл – туған жерімізді ақ най­за­ның ұшымен, сом білектің кү­ші­мен қорғаған, азаттық аңсаған бабалар рухына деген тағы бір тағзым.

Авторы: Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ.

Дереккөз: Егемен Қазақстан газеті

4.08.2009